X
تبلیغات
○○○○○○○○○○○○○○←☺☻→○○○○○○○○○○○○○○ - بادگیر

○○○○○○○○○○○○○○←☺☻→○○○○○○○○○○○○○○

MEDADEMESHKI ARCHITECTURE GROUP

بادگیر

 

یادم می آید از اولین باری که رفتم یزد و بادگیر هاش رو دیدم، اینکه این بادگیرها کار می کنند یا نه و اینکه چگونه کار می کنند شده بود برام دغدغه! من از بادگیر خوشم اومده بود، همینجوری! این قدر این کتاب سیری در معماری آب انبارهای یزد رو از کتابخونه گرفتم و برگردوندم اون چند صفحه مربوط به بادگیرش داشت کنده می شد که به عقلم رسید و من یک بار از اون صفحاتی که می خواستم کپی گرفتم. البته اون موقع دیگه تقریبا حفظ بودم همش رو!

 

خلاصه که گذشت و ما هرچه بیشتر می گذشت بیشتر حالمان گرفته می شد که چرا هیچ کسی نمی داند این بادگیرها بالاخره دقیقا چطور کار می کنند.کتابی که از بتل مک کارتی و همکاران چاپ شد خیلی آن موقع ها برایم خوب بود. دو سه باری هم در این وبلاگ بر اساس خوانده هایم و تخیل هایم درباره بادگیرها نوشتم ( که لینکش این بغل هست، اما من هم نمی دانم چرا بالا نمی آید!؟ البته بهتر!). هر چه بود من با پر رویی تمام، در اکثر کارهای دانشگاهی و حرفه ای خیلی جدی به باد اهمیت می دادم و دیاگرام های نیمی تصوری-نیمی تخیلی ترسیم می نمودم . خدا پدر و مادر مایکل هاپکینز و راجرز رو بیامرزه که با استناد به کارهای اونها می شد با استاد ها صحبت کرد .وگرنه استادهای گرامی ما که خدا نگاهشان دارد اصلا کوتاه نمی آمدند.سر طرح 3 به بنده گفتند اگر می خواهی روی سقف این بادخان ها را - که مشابه بادگیرهای بتل مک کارتی بود- بذاری برو محاسبه کن ببین کار می کنه یا نه!؟ استاد گرامی طرح 4 ما تا آخر ترم به من می گفت، اینجا توی سالن مردم عرق می کنند تهویه طبیعی به دردی نمی خوره! هر کاری کردیم که تو مخش بره که این ماجرا قراره کمک بکنه، هوا ساز سر جاش هست، تو کتش نرفت!! سر پایان نامه هم من برای اینکه کسی اذیت نشه خیلی راحت گفتم که من این بادگیرها و گلخانه رو گذاشتم، اما تونل بادی نیست که امتحان کنم و بدونم کار می کنه یا نه؟

 

 خلاصه همه اینها رو نوشتم که ابراز خشنودی کنم از اینکه امروز می تونم به لطف نرم افزار فلوئنت خیلی راحت این مطلب رو تحلیل کنم.البته نمی دونم چرا اونقدر که باید شاد نشدم.شاید چون الان دیگه این مطلب برام درجه چندم شده. من عموما یک چیز جدید رو وقتی می فهمم تا چند روز معلومه! ولی الان خیلی معمولی دارم می نویسم که من امروز بالاخره آرزوی چندین سال قبلم رو شبیه سازی کردم و فهمیدم بادگیرها در مقابل باد نه اونجوری کار می کنند که دکتر محمود توسلی نوشته بود، نه اینجوری که من فکر می کردم و نوشته بودم.

 

این دو تا عکس پایین خروجی شبیه سازی بادگیر خانه ملک زاده یزده.همین طور که می بینید هر دو تا دهنه بادگیر موقعی که بادی به سرعت 10 نات یعنی حدود 5 متر بر ثانیه در ارتفاع 20 متری از سطح زمین بوزه، مکشی عمل می کنند!این مدل سازی با استفاده از مدل k-epsilon انجام شده و سرعت باد هم در ارتفاعهای متفاوت از سطح زمین مشابه واقعیت متناسب سازی شده است.

 مدل سازی جریان باد در بادگیر خانه ملک زاده یزد

 

 جریان در محل اتصال بادگیر به ایوان

  

 

 

 

 

 

 

 

 من ضمن اعلام این خبر از کلیه علمای اعلام پیشین که در این زمینه صاحب نظرند، عذر خواهی می کنم و امیدوارم حکم ارتداد بنده رو صادر نکنند، تا این مطلب رو کامل کنم.

 

چند تا نقص البته هنوز این کار داره که باید رفع بشه تا بشه روش حساب کامل باز کرد :

 

1- مدل 2 بعدیه و در مدل سه بعدی ممکنه جواب اندکی متفاوت باشه.فعلا فرصت ندارم مدل سه بعدی بسازم و مش بندی کنم.البته این کار رو اگر تا عید این چند تا کاری رو که دستمونه تحویل بدیم و من طبق عهدی که با خودم بستم، کار نگیرم و بشینم سر پایان نامه ارشد، حتما این کار رو توی سال بعد انجام میدم. ان شاء ا... البته.

 

2- اختلاف دما در این مدل سازی وارد نشده و البته من اگر فرصت کنم یه چند تا توتاریال دیگر رو که از اینترنت گیر آوردم بخونم، حتما این مطلب رو به مدل سازی اضافه می کنم.

 

3- بعد از این مطلب می شود، جریان را دو فازی کرد یعنی آب داخل حوض را هم به مطلب اضافه کرد تا اثر تبخیر سطحی را در هم دید. این یکی را دیگر وقت می برد تا یاد بگیرم!

 

یک نکته جالب این بود که اگر سرعت باد رو به 10 متر بر ثانیه برسونیم! (میگم برسونیم چون تو یزد سرعت باد به این مقدار نمی رسه.) هر دو دهانه بادگیر کششی عمل می کنند، یعنی کاملا برعکس این حالت اول!

 

یک درخواست هم دارم: اگر کسی مقطع ترسیم شده با اتوکد رو از باغ دولت آباد یزد داره، لطفا برام میل بزنه به این آدرس:Sadeghipour@gmail.com 

 

پی نوشت۱ : امروز روی نت کلی دنبال مدارک باغ دولت آباد می گشتم و به بسیاری از وبلاگها به این بهانه سر زدم تا یک وبلاگی را که قبلا در آن مدارک این باغ معظم را دیده بودم بیایم . هیچ نیافتیم بماند،در بسیاری از بلاگها با چهره زیبای خانم ضاحا حدید با آن لبخند معصومانه برخورد کردیم و حالی خوش بر ما رفت، خودتان ببینید تا حض کامل عایدتان شود.....من نمی دانم چرا اصلا نمی فهمم امثال این بنده خدا چی می گویند و در کنار آن نمی فهمم که چرا ملت اینقدر با کارهای این آدم و هم کیشانش حال می کنند.باشد که از کج فهمان نباشیم.

 

 پی نوشت ۲: در حالی که هم اکنون بر ما می رود و دل و روده مان با هم سر و سری دارند، از بدترین کارها آن است که مقدار کلانی لواشک را بلیسید ! این را من فقط نمی گویم، خیلی خوب می فهمم!.... خلاصه که بهتر آن باشد که سر دلبران/ گفته آید در حدیث دیگران!!!! من و لواشک را منظورم بود نه دل و روده!

پی نوشت۳:  هایکوی ژاپنی: شب مهتابی است/ می روم / و پل چوبی زیر پایم پرحرفی می کند.

پی نوشت۴: هایکوی ژاپنی:  رودخانه تابستانی/ پل هست... / اما اسب ها به آب زده اند

 

پس از مدتی چند...

ابتدا به ساکن ، پاسخگویی به مسائل مطرح شده درباره بادگیرها:

- اینکه شهر یزد بر اساس دو رون یزدی و کرمانی شکل گرفته است،کاملا صحیح است . که رون یزدی در جهت باد اصفهانی و رون کرمانی در جهت باد جانب شیرکوه است که تقریبا بر هم عمودند و به همین دلیل جهت بادگیرها نیز در دو جهت عمود به یکدیگر می باشد.(به تصویر دقت کنید.)

درباره شهر طبس هم رون شهری بر اساس جهت باد نامناسب و پشت به آن می باشد.(برای اطلاعات بیشتر به کتاب ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ، محمد توسلی-صفحه ۸۹ مراجعه کنید.)

-درباره کشش و مکش همزمان هم که در قسمت سوم به طور مبسوط تو ضیح داده شد.

-و اما مصالح ؟ دقیقا نفهمیدم که درباره چه چیز مصالح مورد استفاده در بادگیرها توضیح بدهم.
البته اطلاع خاصی هم ندارم اگر مطلب خاصی وجود دارد یادآوری کنید.

بادگیر قسمت پایانی:

-نحوه عملکرد و نکاتی چند در طراحی بادگیرها:
در باره نوع عملکرد بادگیرها در حقیقت دو نوع عملکرد اساسی وجود دارد:الف - عمل بر اساس اصل کشش دهانه های رو به باد و مکش دهانه های پشت به باد. ب- عمل بر اساس اختلاف دما

الف - عمل بر اساس اصل کشش دهانه های رو به باد و مکش دهانه های پشت به باد:
مرحوم پیرنیا درکتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران طرز کار بادگیر را بدین گونه توضیح می دهد:
(( طرز کار بادگیر اصولا بر این پایه نهاده شده است که از وزش باد برای کشاندن هوای خوش به درون ساختمان و از عکس العمل نیروی آن یعنی مکش برای راندن هوای گرم و آلوده استفاده می شود.شاید این توضیح لازم نباشد که چون باد به مانع یا دیواره پره های درونی بادگیر برخورد ناچار به فرود آمدن می شود، ولی عرض این نکته لازم است که شکافهای دیگر بادگیر که پشت به جهت وزش باد دارند ، هوای آلوده وگرم را به دست باد می سپارند و کار هواکش و دستگاه مکنده را انجام می دهند.))


این نوع عملکرد بادگیر در حقیقت با توجه به این اصل صورت می گیرد که هنگامی گه باد به بدنه ای برخورد می کند ، با توجه به تراکم بیشتر هوا در وجهی که مقابل باد قرار دارد ، در این وجه فشار مثبت ایجاد شده و در وجه دیگر فشار منفی خواهیم داشت.بنابراین در صورت ایجاد بازشو در طرفین حرکت باد از فشار مثبت به فشار منفی را شاهد خواهیم بود.در بادگیرها نیز با توجه به همین اصل دهانه رو به باد هوا را به درون خود می کشد و به داخل ایوان می برد و هوای داخل ایوان با توجه به فشار منفی ایجاد شده در دهانه پشت به باد به بیرون کشیده می شود.(تصویر 3)
در برخی از مواقع با عبور دادن باد بادگیر از روی آب وسردخانه ها و با توجه به تبخیر سطحی، رطوبت لا زم را نیز تامین می نمایند. در مناطقی مانند مصر و هندوستان این عمل با قرار دادن کوزه پر از آب در مقابل مسیر باد صورت می گیرد.

ب- عمل بر اساس اختلاف دما:
اما به نظر میرسد آنچه که کمتر مورد توجه اهل فن در این زمینه می باشد.کار کردن بادگیر بر اساس اختلاف دمایی است.در حقیقت هنگامی که وزش بادی به صورت محسوس وجود ندارد بادگیر بر اساس همین اصل عمل می کند.
در روز با توجه به آفتاب خوردن وجه جنوبی بادگیر هوای موجود در وجه جنوبی بادگیر گرم می شود و به بالا می رود.این هوا به وسیله هوای داخل ایوان که به بالا کشیده می شود،جبران می گردد و در حقیقت نوعی خلا نسبی داخل ایوان ایجاد می گردد که هوای خنک داخل حیاط را به درون خود می کشد.به همین ترتیب هوای موجود در دهانه شمالی نیز به پایین کشیده می شود.(تصویر 4 )



در شب هوای بیرون سرد می شود، و به سمت پایین حرکت می نماید .این هوا در اثر حرارت ذخیره شده در دیواره ها گرم شده و به بالا می رود و این چرخه تا هنگامی که دمای دیوارها و هوای بیرون یکی شود ادامه می یابد. ولی به طور معمول پیش از رسیدن به این وضعیت شب تمام شده و دوباره بادگیر به نحوی که در بالا توضیح داده شد،عمل می کند.




به طور کلی در اکثر مواقع بادگیرها در حالتی بین حالاتی که توضیح داده شد عمل می کنند . یعنی هم بر اساس مکش و کشش و هم بر اثر تفاوت دمایی.


6-معرفی منابع و ماخذ موجود درباره بادگیر و استفاده از باد در طراحی:
شکی نیست که مباحث مطرح درباره بادگیرها و به خصوص نحوه استفاده از این المان در طراحی ها بحثی فراتر از آنچه که در بالا بدان اشاره شده است را می طلبد . به همین دلیل و با توجه به اینکه انتقال همه این مطالب به این وسیله، فرصت و انرژی زیادی را می طلبد که فراتر از حوزه وبلاگ نویسی با توجه به امکانات موجود است، دوستان علاقمند را به منابع موجود در این زمینه ارجاع می دهم.

1-دفتری از کویر- سیری در معماری آب انبارهای یزد. غلامحسین معماریان: هرچند بحث اصلی این کتاب در حوزه آب انبارهاست اما با توجه به نقش اساسی بادگیرها در طراحی آب انبارها این کتاب در بخش 6-5 با عنوان بادگیر،به بحثی عمومی پیرامون بادگیرها می پردازد که مطالعه آن خالی از لطف نیست.
2-ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران . محمود توسلی : در بخش چهارم تحت عنوان کار بادگیر و ترکیب آن در بناهای مختلف شهری و روستایی نویسنده با بررسی نمونه های گوناگون سعی در بیان نحوه عملکرد بادگیر و چگونگی ترکیب بادگیر با دیگر عناصر بنا دارد.هر چند بررسی عملکرد بادگیرها تنها بر اساس کشش و مکش در بادگیرها صورت می گیرد و توجهی به کار کرد بادگیر بر اساس اختلاف دمایی ندارد.اما با توجه به بررسی نمونه های متعدد از بادگیر مسجد جامع طبس گرفته تا بادگیرهای خانه های یزد، و همچنین تجارب و سطح بالای آگاهی نویسنده به معماری ایران ،این کتاب به عنوان کتابی ارزشمند در زمینه مطالعه بادگیرها محسوب می شود.
3-بادخان.BATTLE McCAARTHY CONSULTING ENGINEER .ترجمه محمد احمدی نژاد : کتابی در خور ستایش که توسط گروه مهندسین مشاور بتل مک کارتی تالیف گشته است.این کتاب با تفکیک دهانه های مکنده و دهنده باد به بادخور و بادخان به بررسی دقیق نحوه عملکرد آنها به صورت جداگانه و ترکیبی می پردازد.نویسندگان بدون هیچگونه تعصبی نسبت به سیستم تهویه طبیعی به بررسی مزایا ومعایب هر یک از سیستمها می پردازد و اصولی را برای طراحی با تهویه طبیعی مطرح می کند.در بخش پایانی نیز به بررسی چند نمونه از پروژه های انجام شده توسط همین شرکت می پزدارد که به عنوان مثال می توان به اداره مرکزی یونیکا در کمبریج انگلستان ودفتر مرکزی شیشه پیلکینگتون در انگلستان (معمار: ریچارد راجرز) اشاره کرد.مطالعه این متابی گامی موثر در شناخت الگوی طراحی و استفاده از آن در طراحی می باشد. ترجمه مناسب و گویای مطالب از دیگر محاسن این کتاب محسوب می شود.
4-آسایش در پناه باد . دکتر محمود رازجویان : این کتاب حاصل تحقیقات نویسنده در این زمینه در دانشگاه مک گیل کانادا می باشد.برای معرفی این کتاب به گوشه ای از نوشته های فصل 10 کتاب بسنده می کنیم: ((کتاب حاضر به منظور استفاده معماران نگاشته شده بنابراین به جنبه کاربردی توجه خاص مبذول شده است و ترتیب طرح مباحث نیز به گونه ای است که در مسیر انجام یک پروژه معماری/اقلیمی به کار می آید.
در فصلهای یک تا سه ابتدا به اطلاعات کمی و کیفی مورد نیاز معمار برای طراحی معماری همساز با باد و سپس روش تحلیل آن اطلاعات معرفی شده است...در فصل چهار ارزش بادهای موجود بررسی خواهد شد...در فصل 6، مبانی عمده آیرودینامیک معماری بررسی می شود...)) و در نهایت در انتهای کتاب در بخشی به عنوان احکام طراحی معماری همساز با باد اصولی در چند صفحه مطرح می شود.


هر چند که در ابتدا نیت از نوشتن این مطالب بررسی عمیق موضوع بادگیر و ارائه راهکارهای استفاده از آن در معماری کنونی بود، اما همانگونه که در بالا نیز توضیح داده شد ، این نوشته را در همین حد به عنوان معرفی ای کلی وا می نهیم . و با توجه به منابع معرفی شده امید است دوستان علاقه مند خود به مطالعه مبسوط در این زمینه بپردازند و ضعفهای این نوشته را نیز بر ما ببخشند.

قسمت دوم:

3 – گونه شناسی بادگیرها:
باد گیرها را هم از نظر شکل شنلسی و هم از نظر مناطق می توان دسته بندی کرد.
از نظرشکل ظاهری بادگیرها را میان به بادگیرهای یک طرفه، دوطرفه، سه طرفه ، چهار طرفه ، شش وچهی و هشت وجهی تقسیم کرد.از نظر پراکندگی در مناطق مختلف ایران و به عنوان نمونه می توان به ذکر موارد زیر پرداخت:
بادگیر یکطرفه بیشتر در منطقه اردکان ومیبد یافت می شود. البته در نواحی دیگر همچون مهنه نیز بادگیرهای یک طرفه به تعداد زیاد دیده می شود.(تصویر1: مقطع یک اطاق در مهنه به نقل از کتاب ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران-محمود توسلی )


بادگیر دو طرفه : آب انبار دولت آباد یزد دارای بادگیر دو طرفه می باشد.

بادگیر سه طرفه:این نوع بادگیر چندان معمول نیست اما نمونه هایی مانند بادگیر امامزاده حسین طبس به این صورت ساخته شده است.

بادگیر چهار طرفه: رایج ترین نوع بادگیر در یزد می باشد. این نوع بادگیر هم با پلان مربعی و هم با پلان مستطیلی ساخته می شود.در حالت مستطیلی معمولا وجه بزرگتر رو به باد مناسب ساخته می شود.

بادگیرهای شش و هشت وجهی : نمونه بادگیر شش وجهی را در آب انبار امامزاده یزد و هشت وجهی را در آب انبار خانم جان روستای عز آباد می توان یافت.

4-محل قرار گیری بادگیر :
استفاده از بادگیرها به طور عمومی در دو نوع از ابنیه رواج دارد: آب انبارها و خانه ها.

الف)آب انبارها:
در آب انبارهای شهری با توجه به در نظر گرفتن جهت وزش باد مناسب از تعدادی بادگیر که تعداد آنها تا هفت عدد در نوسان است ،استفاده می شود . که در این حالت هر بادگیر با بادگیر مقابل خود به صورت کششی و مکشی کار می کنند.(تصویر ۲ ) در آب انبارهای صحرایی به طور معمول یک بادگیر یک طرفه یا دو طرفه استفاده می شود.محل قرار گیری این بادگیرها در دور تا دور آب انبار و جهت آنها رو به باد مناسب می باشد.





ب) خانه ها:
در مقوله خانه ها و محل قرارگیری بادگیرها به بررسی بادگیرهای خانه های شهر یزد می پردازیم. به طور عمومی بادگیرها محل قرارگیری بادگیرها با توجه به موقعیت تابستان نشین تعیین می شود و به همین دلیل اکثر بادگیرهای شهر یزد در ضلع جنوبی ساختمانها و بر روی ایوان تابستان نشین قرار دارد.
البته موارد استثنایی چون خانه امامزاده ای یزد را می توان یافت که با توجه به قرارگیری تابستان نشین و زمستان نشین در طبقات باد گیر در ضلع شمالی خانه قرار دارد.اکثر این بادگیرها بادگیرهای چهار طرفه بلند می باشند.

قسمت اول:

بادگیر:


....هر صبح تا به شب قد رعنای بادگیر
سو سو زند به باد
شاید گذر نماید و مهمان همی شود
حتی برای لحظه کوته نسیم باد
در خانه های مردم میهمان نواز شهر...

با توجه به مطرح شدن بحثهایی تحت عنوان معماری پایدار و استفاده از انرژی های پاسیو وتهویه طبیعی در معماری روز دنیا و به خصوص در میان کارهای معماران هایتک، شناخت بادگیرها به عنوان یکی از المان های معماری سنتی ایران امری مفید به نظر می آید.
استفاده از بادگیرها به عنوان یکی از روشهای شاخص جهت هدایت مناسب جریان باد به صور گوناگون و در ابنیه گوناگون مدتها مورد استفاده معماران کاردان ایرانی بوده است. شکی نیست که مسائل مطرح درباره بادگیرها بسیار گسترده تر از آن است که بتوانیم در یک نوشته به همه انواع آن و نحوه عملکردآنها اشاره کنیم. در این نوشته سعی بر آن شده است که به مسائل اساسی مطرح درباره بادگیرها پاسخی مناسب داده شود. شاید که گامی باشد در جهت زنده سازی ارزشهای بومی این مملکت و همچنین آغازی بر استفاده مجدد و صحیح از این عنصر معماری در طراحی های معماران جوان این مرز و بوم.

1- جهت بادگیر:
برای آنکه بتوانیم به این پرسش پاسخی مناسب بدهیم باید اشاره ای به مفهوم رون شهری بنماییم.رون شهری در حقیقت به راستای قرار گیری خانه ها در یک شهر گفته می شود. به عنوان مثال رون شهری در تهران به صورت شمالی- جنوبی و در شهر اصفهان رون شهری در جهت قبله( راسته ) می باشد. رون شهری با توجه به جهت مسیل های آب و جهت باد های مناسب در منطقه تعیین می شده است. در حقیقت راستای جهت گیری اکثر بادگیرها بر راستای رون شهری و رو به بادهای مناسب می باشد.البته در این مورد استثنا هایی نیز وجود دارد مانند بادگیر خانه ملک زاده در یزد.

2- تعیین ارتفاع مناسب:
ایرج افشار در کتاب یزد نامه – صفحه 343 مساله را بدینگونه مطرح می نماید: ((همانطور که استادان آشنا به فن احداث قنات می دانند کدام زمین را برای کندن مادر چاه قنات برگزینند ، استادان سازنده بادگیر هم به وسیله بالا رفتن از نردبانهای دو طرفه بلند و به کار بردن لاله گوش خود ، جهت احساس و آزمایش چگونگی وزش باد و نسیم ها در بالای محل مورد نظرشان هست ، بلندی لازم را جهت انجام منظور در می یابند و بادگیر را به گونه ای می سازند که دهانه های بالای آن در همان جایگاه و هملن بلندی احداث شود.))؛ حال با توجه به فرهنگ انتقال سینه به سینه رمز و رازهای معماری از استادان به شاگردان تا چه حد این مطلب صحیح می باشد ، مساله ایست که قضاوت درباره آن به عهده خواننده نهاده می شود.اما آنچه مسلم است در حالت کنونی و با توجه به پیشرفتهای حاصله تعیین ارتفاع با مطالعه لا یه های هوای عبوری از منطقه مقدور خواهد بود.

3 - گونه شناسی بادگیرها:

باد گیرها را هم از نظر شکل شناسی و هم از نظر مناطق می توان دسته بندی کرد.از نظر....

این موضوع به در خواست یکی از دوستان اضافه شده و نویسنده ی آن مصطفی از خشت اول می باشد.

+ نوشته شده در  ساعت   توسط MEDADEMESHKI GROUP  |